Bir ülkeyi yönetmenin kısa kılavuzu

01Cenk Meydanı nedir

Bir ülkenin başındasın. Elinde sınırlı bakanlık puanı, altında bir coğrafya, karşında bir dünya var. Oyun gerçek zamanlı akar ama hiçbir şey arka planda çalışmaz: dünya sen bir ekranı açtığında ilerler. Bir hafta yokken olan biteni dönüşünde olay kaydından okursun.

Bu, oyunun en çok yanlış anlaşılan yanı. Bir sayfayı açmak yalnızca bakmak değildir; o an geçmiş zamanın hesabı yapılır, sahalar boşalır, keşif zarı atılır, ambargolar konur ve kalkar. Uzun süre girmezsen kaçırdığın atışlar birikmez — döndüğünde her şeyin tek bir hakkı olur.

02İlk beş dakika

1. Kayıt ol → ülken kurulur: hazine, nüfus, bakanlıklar, bir enerji coğrafyası ve dört başlangıç sahası.
2. 500 bakanlık puanını dağıt. Dağıtmadan hiçbir şey ilerlemez.
3. Eğitim sayfasındaki Mezun Dağılımı'nı doldur — okulların var ama mezunları yalnızca pay verdiğin havuzlara gider, dağıtmadığın pay her döngüde kaybolur.
4. Tarım'a ~135 puan koyarsan gıda açığını tamamen kapatırsın.

03Ülken neyle başlıyor

Günlük kişi başı ihtiyaçlar gerçek bir gelişmekte olan ülke (Türkiye) ölçeğindedir: petrol 0,002 m³, doğal gaz 1,7 m³, elektrik 0,0096 MWh (yılda ~3.500 kWh).

Nüfus büyüdükçe bütün ihtiyaçlar büyür. Bugün yeterli olan üretim yarın açık verir. Bu oyunda hiçbir açık "bir kez kapatılıp bitirilen" bir iş değildir.

04Bakanlıklar

Sekiz bakanlık, her biri en az bir ulusal istatistiği sürer — Turizm ve Kültür artık tek bakanlıktır, iki bakan iki bakanlık değil:

Puan geri alınabilir: bir bakanlıktan düşürdüğün puan havuza döner. Ama ilerleme geri alınmaz — puanı düşürmek yalnızca bundan sonrasını yavaşlatır. Yarısı biten bir Ar-Ge, Sanayi puanını sıfırlasan da yarısında kalır, geriye sarmaz.

Puanların ikinci bir işi daha var: hazineyi de bakanlıklara böler. Her bakanlığın kendi bütçesi, hazinenin toplamının o bakanlığın puan payı kadarıdır — puan vermediğin bir bakanlık, hazine dolu olsa bile hiçbir şey satın alamaz. Okullar ve üniversite programları Eğitim'in, yerli Ar-Ge Sanayi'nin, platformlar ve santraller Enerji'nin bütçesinden çıkar. "Bakanlık Bütçeleri" sayfası bu payları görünür kılar.

05İşsizlik

İşgücünün %60'ı istihdam edilebilir kapasitedir; bunun %30'u özel sektöre koşulsuz ayrılır (çıkarım ve tesis ekipleri buradan çıkar), kalan %70'i kamu sektörüdür — ama kamu kadroları doldurulduğu kadar vardır. Bir kadroyu dolduran şey dağıtılmış toplam bakanlık puanıdır: her puan on altı bin memur kadrosu finanse eder, sekiz bakanlık arasında kendi puan payı oranında bölünür.

İşsizlik oranı, nüfusun değil işgücü kapasitesinin yüzdesi olarak ölçülür. Hiç puan dağıtmamış taze bir ülke bu tanımla ~%70 işsizlikle açılır. %5'in üzerindeki kısım, mutluluğa ve nüfus artışına ayrı ve tavanlı bir ceza olarak işler — açılışta her iki ceza da tavanındadır (−20 mutluluk, −15 nüfus artışı).

İşsizlik %20 eşiğini yukarı doğru geçtiğinde bir kerelik bir olay kaydına düşer ("İşsizlik kriz eşiğini aştı") — döndüğünde bunu bir karşılama penceresinde görürsün.

06Şebeke: havuzlar ve santraller

Elektrik artık bir bakanlık puanının doğrudan satın aldığı bir şey değil. Enerji ve Tabii Kaynaklar puanları elektrik üretmez — keşif olasılığını yükseltir (bkz. bölüm 07). Üretimi belirleyen şey, satın alıp kadroladığın santrallerdir.

Sekiz santral tipi var, Enerji ve Tabii Kaynaklar'a ait, hepsi satın alınabilir:

• Beş tanesi bir kapasite havuzuna bağlıdır — hidroelektrik baraj ve nehir tipi hidroelektrik (aynı havuzu paylaşır, biri diğerinin yerini kısıtlar), rüzgâr, güneş, jeotermal. Ülkene kayıtta bu dört kaynak için birer uygunluk yüzdesi dağıtılır — değişmez, satın alınamaz — ve bu yüzde her kaynağın toplam inşa edilebilir kapasitesini (havuzunu) belirler. Bir satın alma bu havuza karşı denetlenir; havuz dolunca o kaynaktan daha fazla santral alınamaz.
• İki tanesi havuzsuzdur — doğal gaz kombine çevrim ve nükleer santral: satın al, kadrola, bitti. Nükleer sahiplik (çalışsın çalışmasın) mutluluğa küçük bir tedirginlik cezası yazar; bir baraj inşa edildiği anda (kadrolu olsun olmasın) tarım arazisini su altında bırakır.
• Batarya depolamanın ne kadrosu ne ekibi vardır — başka bir santrale bağlanarak çalışır ve o santralin kesintili üretimini güvenilir hâle getirir.

Satın alınan bir santral kadrolanana kadar hiçbir şey üretmez. Üç kesintili tip (nehir tipi hidroelektrik, rüzgâr, güneş) isteğe bağlı olarak daha pahalı bir depolamalı varyantla alınabilir — bu varyantın üretimi güvenilir sayılır, bataryaya ihtiyaç duymadan.

Güvenilirlik ithalattan farklı bir şeydir

Kendine yeterlilik toplamda yeterince ürettiğini sorar; şebeke istikrarı ürettiğinin ne kadarına güvenilebileceğini sorar. Rüzgâr ve güneş — batarya ya da depolamalı varyant olmadan — kesintili sayılır: ortalamada yeterince üretse bile şebeke istikrarsız olur. Sanayi verimi ikisinden de ayrı ayrı vergilendirilir: elektrikte kendine yeterlilik bir tavana kadar verimi belirler, şebeke istikrarsızlığı ise üstüne ayrı, bağımsız bir ceza yazar (en fazla 25 puan). İthalat faturayı öder, kesintiyi önlemez — hazine ekranında elektrik satırı kapanmış görünürken fabrikaların hâlâ yarım güçle çalışıyor olması bu yüzdendir.

Enerji sayfasındaki Şebeke paneli toplam üretimi, ne kadarının güvenilir olduğunu, istikrar yüzdesini, yenilenebilir payı ve dört havuzun ne kadarının dolu olduğunu tek ekranda gösterir.

07Yeraltı: keşiften ihracata

Zincir üç bakanlıktan geçer; üçü de aynı anda yürüyebilir:

1. Eğitim — mürettebat. Sahaya gönderilecek insanlar meslek liselerinden çıkar ve ancak o teknolojinin havuzuna pay verdiysen oraya gider. Kurs diye bir şey yok: kontenjanı okullar üretir, payı sen dağıtırsın, mezunlar her döngüde havuza düşer — bkz. bölüm 08.
2. Sanayi ve Teknoloji — yerli Ar-Ge. Tamamlanınca platformu ucuza kendin üretirsin. Hızı hem Sanayi hem Eğitim puanından beslenir; parayla da hızlandırılır. Dört çıkarım teknolojisinin her biri artık kendi üniversite programının tamamlanmasını ister — bkz. bölüm 08.
3. Enerji — platform ve saha. Platformu satın al, bir sahaya yerleştir, mürettebat gönder.

Keşif

Enerji puanına bağlı olasılıkla, 24 saatte bir tek atış. Uzun süre girmesen bile birikmez; döndüğünde tek atış hakkın olur. Sıradan bir keşif ülkenin 30–210 günlük ihtiyacı kadardır. Nadiren — her on üç keşiften birinde — bunun yerine bir dev saha çıkar: 900–3.600 gün, yani iki buçuk ila on yıl yetecek tek bir yatak. Enerji'ye ayrılan puanın satın aldığı asıl şey budur; parayla alınamayan tek şey de budur.

08Eğitim: okullar, mezunlar, üniversiteler

Ülkenin bütün insan gücü buradan çıkar. Eskiden her tesis tipi için ayrı ayrı kurs başlatılırdı; o motor kaldırıldı. Yerine tek bir düzen geldi: okullar kontenjan üretir, sen bu kontenjanı mesleklere yüzdeyle bölersin, her mezuniyet döngüsünde mezunlar ilgili havuza akar. Kadrolama tarafında hiçbir şey değişmedi — havuzdaki insanı sahaya/tesise atamak eskisi gibi.

Mezuniyet döngüsü

Bir oyun yılı bir mezuniyet döngüsüdür ve gerçek zamanda 15 dakika sürer. Eğitim sayfasındaki "Okullar" bölümü döngünün neresinde olduğunu bir çubukla ve saniye saniye işleyen bir geri sayımla gösterir. Döngü sen bakmasan da işler: dolduğu anda değil, bir sonraki okumada hesaplanır ve hiçbir döngü atlanmaz. Ama dağıtmadığın kontenjan biriktirilmez — o döngüde kaybolur.

Beş okul tipi

• Kreş ve ilkokul mezun vermez; tek işleri kapsamadır. Kreş çağındaki ve ilkokul çağındaki çocukların ne kadarına yer bulabildiğin doğrudan mutluluğa yazılır (sırasıyla en fazla +2 ve +3). Kontenjan sabit kalırken nüfus büyüdüğü için bu katkı kendiliğinden erir — yeni okul açmazsan geri gider.
• Meslek lisesi ve üniversite mezun verir, ve bu ikisi iki ayrı koldur: meslek lisesinden çıkan adsız personel sıradan her tesisi çalıştırır; üniversiteden çıkanlar adı olan mesleklerdir (hekim, hemşire, hâkim, savcı, avukat, uzman).
• İmam hatip lisesi yapılabiliyor ve sayılıyor, ama şimdilik başka bir şey yapmıyor: ne kontenjan veriyor ne mezun. Arayüz bunu sıfır diye değil, "—" ile ve tek cümleyle söyler.

Okullar kadrolanmaz — bu oyunda öğretmen yok. Ücret Milli Eğitim bütçesinden bir kez, başlangıçta alınır; sonrası bir şantiyedir ve süresini yalnızca Sanayi ve Teknoloji puanı kısaltır. Beş tipin fiyatı, kontenjanı ve inşa süresi yalnızca bu sayfadaki yan yana duran beş yapı kartında görünür, çünkü hiçbiri ithal edilebilir bir mal değil; şantiyesi olan tipin ilerlemesi de okul listesinde kendi satırının altındaki şeritte durur.

İmam hatip lisesinin adı ve çizimi ülkenin baskın dinine göre değişir: İmam Hatip Lisesi, Ruhban Okulu, Yeşiva, Manastır Okulu ya da Din Okulu. Nüfusunun beş dine göre dağılımını hesap sayfasındaki "Ülke demografisi" bölümünden sen belirlersin; payların toplamı tam olarak 100 olmalı ve bir din diğerlerinin hepsinden kesin olarak büyük olmalıdır. Paylar hiçbir istatistiği, cezayı ya da oranı etkilemez — tek sonuçları bu okulun adı ve işaretidir.

Mezun dağılımı: bakanlığın asıl kararı

"Mezun Dağılımı" sekmesinde her havuza tam sayı bir yüzde verirsin — "üniversite mezunlarının %30'u hekim, %10'u hâkim" gibi. İki kol ayrı ayrı sayılır: meslek kolunu doldurmak üniversite kolunu etkilemez, her birinin toplamı 100'ü geçemez. Tek bir kaydetme bütün politikayı birden yazar; listede olmayan her havuz sıfırlanır. Her satırın yanında o havuzun gelecek döngüde kaç kişi alacağı yazar.

Bazı havuzlar, ilgili üniversite programı tamamlanana kadar açılmaz. Kaydetmeyi denediğinde bakanlık hangi programın eksik olduğunu söyler ve hiçbir şey yazılmaz; o programı aşağıdaki bölümden başlatman gerekir.

Üniversite programları: Ar-Ge'nin kilidi

Eğitim'in kendi araştırma kolu — on beş üniversite programı. Bir program, tek seferlik bir ücret karşılığında başlar ve yalnızca Eğitim puanıyla ilerler; parayla hızlandırılamaz. Kimi programlar başka bir programın tamamlanmasını ön koşul olarak ister (örneğin Nükleer Fizik'ten önce Atom Fiziği, Genetik'ten önce Veterinerlik).

Asıl işlevi şu: satın alınabilir on sekiz tesis tipinin her biri, yerli Ar-Ge'sini başlatabilmek için önce belirli bir üniversite programının tamamlanmasını ister. Program tamamlanmadan Sanayi ve Teknoloji sayfasındaki Ar-Ge başlatılamaz — Eğitim sayfasındaki "Üniversite Programları" bölümü hangi programın hangi tesisi kilitlediğini gösterir.

09Turizm ve tarım tesisleri

Çıkarım zincirinin dışında iki tesis ailesi daha var, ikisi de kendi bakanlık sayfasından yönetilir:

• Turizm ve Kültür — dört tip, hiçbiri ithal edilmez. Otel (1'den 6'ya kadar sınıfı var), restoran, müze, kazı alanı — hepsi doğrudan inşa edilir, Turizm ve Kültür bütçesinden. Kadrolanınca otel ve restoran günlük gelir üretir (ülkenin doluluk oranına göre), müze ve kazı alanı ise kültürel prestij. Etkin doluluk oranı — geliri belirleyen değer — kadrolu bir restoranla yükselir.
• Tarım ve Hayvancılık — altı tip, çıkarım gibi satın alınır. Sera kompleksi, süt çiftliği, sığır çiftliği, kümes hayvanı çiftliği, balıkçı filosu, kapalı çevrim çiftliği — hepsinin ithal/yerli fiyatı ve kendi üniversite programı var. Sera gıda üretimine katkı verir; diğer beşi süt, kırmızı et, beyaz et ve balık üretir — bu dördü artık gıdadan ayrı emtialardır, kendi arz-talep dengeleri ve kendi ambargo riskleri vardır. Her tesisin kendi kadro kapasitesi vardır (bir seraya bir şehir sığmaz: sera 400, süt çiftliği 150, sığır çiftliği 200, kümes 120, balıkçı filosu 250, kapalı çevrim çiftliği 300 kişi) — ve ülke aynı tipten istediği kadar tesise sahip olabilir.

Tarım sayfası tesis tesis değil, tip bazında yönetilir. Yeni bir çiftlik satın almak listeye satır eklemez; o tipin boş kapasitesini büyütür — kadroya alabileceğin işçi sayısı da böyle artar. Kutuya yazdığın sayı da tek bir çiftliğin değil, o tipteki bütün tesislerin toplam kadrosudur: bakanlık işçileri eşit dağıtır, hiçbir tesisin kendi kapasitesini aşmaz, küçülttüğünde fark eğitimli havuza geri döner.

İkisinin de kadrosu aynı yerden gelir: meslek lisesi kolunun mezunları, o tesis tipine verdiğin pay kadar (bkz. bölüm 08). Kadrosuz bir tesis, çıkarım platformu gibi, hiçbir şey üretmez — inşa etmek yalnızca kadroyu açar, doldurmaz. Üretim doluluk oranıyla ölçeklenir: yarı kadrolu bir çiftlik yarım ürün verir.

10Sağlık: iki basamak

Sağlık Bakanlığı'nın puanı hem yaşam süresini hem nüfus artışını doğrudan yükseltir — ama ülkenin gerçek sağlık sistemi puanın yanında ikinci, bağımsız bir kanaldır ve iki ayrı tesis tipinden kuruludur. İkisi aynı işi yapmaz; biri diğerinin büyük hâli değildir.

• Sağlık ocağı — önleyici. Ülkenin nüfusu kadrodaki hekim sayısına bölünür; çıkan yük bir sınırın üzerindeyse bebek ölüm hızı yükselir, bebek ölüm hızı da yaşam süresinden götürür. Ocak sayısının nüfusa oranı (erişim) bu hızı geri çeker. Hemşire yükü ise ayrı bir eşikten, doğrudan yaşam süresinden düşer — hemşirelik kronik bakımdır, doğum değil. Bu basamağın yapabileceği en iyi şey yaşam süresinden hiçbir şey götürmemektir.
• Devlet hastanesi — tedavi edici. Oyunda yaşam süresine ekleyen tek şey. Kazandırdığı yıl iki bağımsız çarpanın sonucudur: bitmiş hastanelerin nüfusun ne kadarını menzile aldığı (hastane erişimi) ve o hastanelerin ne kadar kadrolandığı. Kalemin bir tavanı vardır; erişim de kadro da tam olsa bile bundan fazlası eklenmez. Kadrosuz bir hastane kimseyi tedavi etmez — kadrosuz bir santralin elektrik üretmemesiyle aynı kural — ve şantiye hâlindeki bir hastane hiç sayılmaz.

Ülken on sağlık ocağı ve kırk hekimle açılıyor; hemşire yok, hastane de yok. Ocakları ve adliyeleri önceki hükümetten devralırsın, ikinci basamak ise senin projendir: ilk hastaneyi sen satın alır, sen inşa eder, sen kadrolarsın. Yirmi milyon kişinin yanında kırk hekim ikiye katlanmış bir yüktür, yani sistem ilk ekrandan itibaren yaşam süresinden yıl götürüyor olur.

İkisi de ithal/yerli fiyatı olan, ambargoya girebilen, zamanla tamamlanan şantiye olarak başlayan ve doğrudan kadrolanan tesislerdir; faturaları her zaman Sağlık bütçesine gider. Kadroları üniversite kolunun mezun dağılımı doldurur, bu sayfa değil: hekim, uzman hekim ve hemşire hatları Milli Eğitim sayfasındadır ve hekimle uzman hekim aynı kapının — Aile Hekimliği programının — arkasındadır (bkz. bölüm 08). Bir hastanenin hemşireleri yalnızca ikinci basamakta sayılır, ocakların hemşire yüküne girmez: bir kişi iki eşiğin üzerinde birden duramaz.

Kadrolama bina bina yapılmaz: bu sayfada tek tek bina listesi yoktur, çünkü bin ocağı tek tek kadrolamak aslında tek bir kararı bin kere vermekti. Envanter tablosundaki her personel satırı aynı zamanda bir kumandadır: tek emirle bütün biten tesisleri kadrolarsın — yazdığın sayı eklenecek kişi değil, o türden kadroda toplam kaç kişi olacağıdır, ve bakanlık bu kadroyu tesislere eşit dağıtır, hiçbirinin kendi kadrosunu aşmadan. Sayıyı küçültürsen fark eğitimli havuza geri döner; aynı sayıyı ikinci kez uygulamak hiçbir şeyi değiştirmez. Bir tipin bütün ekiplerini birden çekmek için "tümünü eve gönder" var (bir kez onay ister).

Envanterin sayıp da anlatamadığı tek şey şantiyeler: kaç tesisin inşada olduğunu söyler ama ilerleme bina başınadır. Bu yüzden inşaat sürerken envanterin altında kısa bir "İnşaattakiler" listesi açılır — her şantiyenin yalnızca ilerleme çubuğu, kadrolama kumandası yok, çünkü şantiye kadro almaz. Sonuncusu bitince liste kendiliğinden kapanır ve sayfa yeniden tamamen kümülatif olur.

Sağlığın nüfusa açılan kanalı tektir ve dolaylıdır: yaşam süresi → ölüm hızı → nüfus artışı. Ne bir açık ne bir hastane nüfus artışına doğrudan yazılır, yani hiçbir etki iki kere sayılmaz.

11Adalet

Adalet Bakanlığı'nın puanı mutluluğu doğrudan artırır — ama mutluluğun içinde bunun yanında ikinci, bağımsız bir kalem daha var: adalete erişim. Puan, bakanın satın aldığı şeydir; erişim ise ülkenin inşa edip kadroladığı adliyelerin gerçekte ne kadar yettiğidir. İkisi birbirinin yerine geçmez, ikisi de aynı mutluluğun içindedir.

Adliye, sağlık merkezinin ikizidir: ithal/yerli fiyatı vardır, ambargoya girebilir, zamanla tamamlanan bir şantiye olarak başlar ve doğrudan kadrolanır. Tek farkı, oyunda üç ayrı personel türü çalıştıran ilk tesis olması — hâkim, savcı ve avukat. Üçü üç ayrı havuzdan gelir; bu havuzları Adalet sayfası değil, üniversite kolunun mezun dağılımı doldurur ve her biri kendi hukuk programı tamamlanana kadar kapalıdır (bkz. bölüm 08).

Her meslek için ülke nüfusu, o meslekten kadroda kaç kişi varsa ona bölünür; çıkan yük bir hedefle karşılaştırılıp 0-100 arası bir endekse çevrilir. Burada en iyi değer 100'dür: yük hedefin altındayken meslek tam 100 alır, gerçek rakam hedefi aştıkça endeks sıfıra doğru düşer. Kadrosu hiç olmayan bir meslek muaf sayılmaz — bütün nüfusu tek bir kadroya biner. Üç endeksin ortalaması erişim puanıdır; bunun hoşgörülen bir eşiği vardır ve eşiğin altındaki her puan mutluluktan düşer. Kalemin bir de tavanı vardır: erişim ne kadar dibe vurursa vursun mutluluktan bundan fazlası gitmez.

Ülken on adliye, altmış hâkim, kırk savcı ve iki yüz avukatla açılıyor. Yirmi milyon kişinin yanında bu kadro küçüktür: üç endeks de dipte başlar ve mutluluk kalemi ilk ekrandan itibaren tavanına dayanmış olur. Rahatlama ölçekle gelir — tek bir adliye görünür bir fark yaratmaz, ama inşa edilip kadrolanan her adliye puanı yukarı iter. Bu yüzden Adalet, Milli Eğitim'le birlikte planlanan bir bakanlıktır: önce hukuk programları, sonra mezun payı, sonra adliye.

Sağlıkta olduğu gibi burada da kadrolama adliye adliye yapılmaz; bina bina liste yoktur. Envanter tablosundaki hâkim, savcı ve avukat satırlarının her biri tek emirle bütün biten adliyeleri kadrolar — yazdığın sayı o meslekten kadroda toplam kaç kişi olacağıdır, bakanlık kadroyu adliyelere eşit dağıtır. Küçültürsen fark eğitimli havuza geri döner. Bütün ekipleri birden çekmek için "tümünü eve gönder" var; onay ister, çünkü üç mesleğin tamamı aynı anda eve gider ve erişim puanı dibe vurur. İnşaat halindeki adliyeler, sağlıktaki gibi, envanterin altında kısa bir "İnşaattakiler" listesinde yalnızca ilerleme çubuklarıyla görünür ve sonuncusu bitince o liste de kapanır.

12Dış ticaret ve ambargo

Gıda, elektrik, petrol ve doğal gaz hiçbir zaman ambargolanamaz — bunlar her zaman satın alınabilir bir emtiadır; açığın varsa parasını ödersin, ama dünya sana satmayı reddedemez. Ambargo yalnızca donanımı kapatır, artı dört hayvancılık/balıkçılık emtiası için dar, bilinçli bir istisnadır:

• İlk 7 gün hiçbir kalem ambargolanamaz; yeni ülke zinciri öğrensin diye.
• Sonrasında kalem başına 24 saatte bir atış. Uzun süre yoksan bile birikmez.
• Teçhizatta: sadece ithalat kapanır. Yerli Ar-Ge'si biten ülke kendi üretir, etkilenmez — ambargonun seni ittiği yer tam olarak burasıdır.
• Süt/kırmızı et/beyaz et/balıkta: tam blokaj. Açık hiçbir fiyattan kapatılamaz; para ödemezsin, mal da gelmez — bedeli mutluluk ya da nüfus artışı değil, doğrudan yaşam süresidir.

Kıtlık ne yapar

Kendi üretmediğin her şey biraz canını yakar, ambargoda ise tamamen yakar. Ölçülen şey ülkenin kendi üretimidir, hazinenin ithalatı karşılayıp karşılayamayacağı değil — iki ayrı ceza grubu var, ikisi asla aynı kalemi iki kez saymaz:

• Gıda, elektrik, petrol, doğal gaz — mutluluk ve nüfus artışını düşürür. İthal edebiliyorken açığın küçük bir kısmı hissedilir (gıdada %25, elektrik/gazda %15, petrolde %10); asla ambargolanamadıkları için bu ağırlık hep geçerlidir.
• Süt, kırmızı et, beyaz et, balık — yalnızca yaşam süresini düşürür, bu da ölüm oranı üzerinden nüfus artışını ikinci bir kanaldan aşağı çeker. İthal edilebiliyorken hafif ağırlıklıdır; ambargolandığında ağırlık tama çıkar.

Mutluluk sıfırın altına inmez, yaşam süresi de sıfırın altına inmez; ama nüfus artışı negatife inebilir — kendini besleyemeyen ülke insan kaybeder.

13Her rakam kalem kalem

Oyunda hiçbir bileşik sayı tek parça gösterilmez. Mutluluk, yaşam süresi, nüfus artışı, gıda, turizm geliri, kültürel prestij, enerji üretimi, sanayi verimi ve hazine akışı — hepsi işaretli kalemleriyle birlikte gelir ve kalemlerin toplamı sayının kendisine tam eşittir.

"Artış −4" demek bir şey ifade etmez; "taban +6, Sağlık +12, gıda kıtlığı −8, işsizlik −15, gaz kıtlığı −14" demek hangi kolu çekeceğini söyler.

14Hazine

Gelir: özel sektör vergisi, ihracat fazlası (gıda, elektrik, petrol, gaz, süt/et/balık), turizm geliri.
Gider: memur maaşları, ithalat açıkları, platform/tesis/santral/okul inşa bedelleri ve üniversite programı ücretleri.

Bakiye eksiye düşebilir — bu kasıtlı bir baskıdır, oyun sonu değil. Ama sıfırın altına indiğinde satın alma yapamazsın: ne platform, ne okul, ne araştırma.

Dikkat edilmesi gereken bir yapısal gerçek var: memur maaşı, özel sektör vergisinden büyüktür. Ücret ekonomisi her nüfusta net eksidir ve nüfusla birlikte büyür. Hazineyi artıya çevirebileceğin kalemler ihracat kalemleridir — özellikle çıkarım ve turizm.

Hazine tek kasadır ama harcama yetkisi öyle değil: her satın alma, o bakanlığın puan payına göre hesaplanan kendi bütçesinden çıkar (bkz. bölüm 04). Hazine ekranında büyük bir bakiye görmek, bir bakanlığın bir şey satın alabileceği anlamına gelmez.

15Dönerken: olay kaydı ve tarih

Hiçbir şey bildirim göndermez. Yokken olan her şey — keşifler, tükenen sahalar, konan ve kalkan ambargolar, eşiği aşan işsizlik — olay kaydına yazılır ve döndüğünde tek tek karşına çıkar. Okunmamış kayıt sayısı sınırlıdır; en eskiler düşer, o yüzden aylarca uğramamak bilgiyi kaybettirir.

Ayrı bir Tarih sayfası da var — ülkenin kalıcı geçmiş defteri. Olay kaydından farkı şu: hiç sınırlanmaz, hiç okunmuş sayılmaz, hiç silinmez. Bugün burada savaş ya da felaket gibi ani, yüzdesel nüfus değişimleri için ayrılmış bir yer — henüz böyle bir mekanik oyunda yok, ama sayfa canlı ve gelecekte yazılacak her satırı gösterecek.

16Ara vermek: hesabı dondurmak ve silmek

Üst bardaki kullanıcı adına tıklarsan Hesap sayfası açılır. Orada iki şey yapabilirsin ve ikisi birbirinin tam zıddıdır.

Hesabı dondurmak hiçbir şeyi silmez. Giriş kapanır ve ülken olduğu yerde bekler — bu oyunda dünya yalnızca sen okurken ilerlediği için, okunamayan bir hesabın nüfusu, hazinesi, inşaatı, araştırması ve mezuniyet döngüsü de ilerlemez. Döndüğünde donmuş süre bağışlanır: her sayaç tam olarak durduğun kadar ileri kaydırılır, aradaki aylar tek bir tıkta üstüne boşalmaz. Altı ay sonra bıraktığın ülkeyi bulursun.

Bağışlanan yalnızca donmuş süredir, iki şeyi karıştırmamak gerekir. Dondurmadan önce zaten birikmiş olan gecikme silinmez; ilk okumada her zamanki gibi işler. Ambargolar da takvim zamanında ilerler: sen beklerken bir ambargo beklemez, süresi dolduysa döndüğünde çoktan kalkmıştır.

Donmuş bir hesap giriş yapamaz. Giriş ekranında aynı kullanıcı adı ve parolayla denediğinde form seni reddetmek yerine “Hesabı yeniden etkinleştir” düğmesini çıkarır; tek tıkla hesabın açılır ve doğrudan oyuna girersin.

Hesabı silmek ise geri alınamaz: bakanlıkların, hazinen, nüfusun, tesislerin, personelin, araştırmaların, ambargoların, olay kaydın ve kendi tarih defterin kalıcı olarak gider, kullanıcı adın yeniden kullanılabilir hâle gelir. Tek istisna başkalarının tarih defteridir: senin sebep olduğun bir olay onların geçmişinde kalır, yalnızca adın silinerek. Bu yüzden silme, dondurmadan bilerek daha zordur — parolanın yanında kullanıcı adını birebir yazmanı, sonra da ayrı bir onay penceresini geçmeni ister. Sadece bir süre ara vereceksen dondurma her şeyi olduğu gibi bekletir.

17Nereden başlamalı

Aşağıdaki üç öncelik birbirini dışlamaz — sıralama meselesidir. Hepsi sonunda aynı yerlere dokunur: öz-yeterlilik, işgücü, ambargo bağışıklığı. Fark, hangisine önce dokunduğundadır.

Oyun sık sık dengeleniyor, bu yüzden bu bölüm eski sürümlerde olduğu gibi kesin, simüle edilmiş rakamlar iddia etmiyor — hangi kaldıracın ne zaman çekileceğini anlatıyor. Kesin sayıları her zaman ilgili bakanlık sayfasından, o anki puanlarınla, oku.